Spis treści
Czym jest malaria? — podstawowe informacje
Malaria, znana również jako zimnica, to groźna choroba pasożytnicza, która stanowi śmiertelne zagrożenie, zwłaszcza w rejonach tropikalnych i subtropikalnych. Wywołują ją jednokomórkowe pierwotniaki z rodzaju Plasmodium, a za najgroźniejszą dla człowieka odmianę, odpowiedzialną za większość zgonów, uważa się zarodźca sierpowatego (Plasmodium falciparum).
Za rozprzestrzenianie choroby odpowiedzialne są samice komarów z rodzaju Anopheles (w Polsce znane jako widliszki). Do zakażenia dochodzi, gdy nosicielka pasożyta ukąsi człowieka, jednak sama musi wcześniej zostać zainfekowana poprzez ukąszenie chorej osoby.
Po ukłuciu, wraz ze śliną komara, do krwiobiegu człowieka dostają się inwazyjne formy pasożyta (sporozoity). Wędrują one do wątroby, gdzie intensywnie się namnażają, a następnie wracają do krwi, atakując czerwone krwinki (erytrocyty). Ich gwałtowny rozpad prowadzi do wystąpienia charakterystycznych objawów, takich jak wysoka gorączka i dreszcze.
Jak można zarazić się malarią? — drogi zakażenia
Malarią nie można zarazić się od drugiego człowieka w sposób typowy dla infekcji wirusowych.
Niemal wyłączną drogą transmisji jest ukłucie przez zakażonego komara. W niezwykle rzadkich przypadkach do zakażenia może dojść także w inny sposób, na przykład przez transfuzję krwi lub przeszczep organu od nosiciela.
Objawy malarii — jak je rozpoznać?
Wczesne rozpoznanie malarii jest kluczowe dla skutecznego leczenia. Pierwsze objawy mogą przypominać grypę, co często usypia czujność, zwłaszcza po powrocie z egzotycznej podróży. Najbardziej charakterystycznym sygnałem jest wysoka, napadowa gorączka, której towarzyszą silne dreszcze i zlewne poty. Chory odczuwa również bóle głowy, mięśni oraz silne osłabienie.
Objawy pojawiają się zazwyczaj 1-2 tygodnie po ukłuciu, jednak okres wylęgania choroby może trwać nawet kilka miesięcy. Dlatego złe samopoczucie, nawet długo po powrocie z rejonu endemicznego, wymaga konsultacji lekarskiej. Charakterystyczne dla malarii są cykliczne ataki gorączki, powtarzające się co 24,48 lub 72 godziny.
W ciężkich przypadkach, zwłaszcza przy zakażeniu Plasmodium falciparum, mogą wystąpić groźne powikłania, takie jak ciężka niedokrwistość, zaburzenia świadomości, niewydolność nerek czy śpiączka. Taki stan bezpośrednio zagraża życiu i wymaga natychmiastowej hospitalizacji.
Profilaktyka malarii — jak się chronić?
Skuteczna ochrona przed malarią obejmuje trzy kluczowe elementy: unikaniu ukąszeń komarów, stosowaniu profilaktyki farmakologicznej oraz szybkiej reakcji na niepokojące objawy po powrocie.
Najważniejsza jest ochrona przed komarami, które wykazują największą aktywność od zmierzchu do świtu. Aby zminimalizować ryzyko ukąszenia, należy:
-
Stosować repelenty – preparaty o wysokim stężeniu DEET (30-50%), ikarydyny lub IR3535 na odsłoniętą skórę.
-
Nosić odpowiednią odzież – długie rękawy i nogawki oraz zakryte buty, najlepiej w jasnych kolorach.
-
Używać moskitier – najlepiej nasączonych środkiem owadobójczym, sprawdzając ich szczelność.
-
Zabezpieczać pomieszczenia – przebywać w klimatyzowanych pokojach lub z siatkami w oknach.
Drugim kluczowym elementem jest chemioprofilaktyka, czyli przyjmowanie leków przeciwmalarycznych. Decyzję o jej zastosowaniu i wyborze preparatu podejmuje lekarz medycyny podróży, uwzględniając cel wyjazdu, lekooporność pasożytów w regionie i stan zdrowia pacjenta. Leki przyjmuje się przed wyjazdem, w trakcie pobytu oraz przez określony czas po powrocie.
Choć Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zatwierdziła szczepionki przeciw malarii (m.in. RTS, S), nie są one szeroko dostępne dla turystów, a ich stosowanie ogranicza się głównie do programów pilotażowych dla dzieci w Afryce. W Polsce szczepionka przeciw malarii jest niedostępna.
Leczenie malarii — co warto wiedzieć?
Malaria jest chorobą w pełni uleczalną, jednak najważniejsza jest szybka diagnoza i natychmiastowe rozpoczęcie leczenia. Należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza w razie wystąpienia niepokojących objawów po powrocie z tropików, gdyż zwłoka, zwłaszcza przy zakażeniu Plasmodium falciparum, grozi ciężkimi powikłaniami.
Lekarz dobiera terapię na podstawie kilku czynników:
-
gatunku zarodźca, który wywołał chorobę,
-
ciężkości przebiegu infekcji,
-
stanu klinicznego pacjenta (w tym wieku i chorób współistniejących),
-
wzorca lekooporności pasożytów w regionie zakażenia.
Podstawą terapii są leki przeciwmalaryczne, podawane doustnie w lżejszych przypadkach lub dożylnie w ciężkich stanach wymagających hospitalizacji. Leczenie w Polsce odbywa się w wyspecjalizowanych ośrodkach medycyny tropikalnej. W ciężkich przypadkach śmiertelność może sięgać 20%.
Malaria w Polsce — czy jest zagrożeniem?
Obecnie w Polsce nie ma ryzyka lokalnego zakażenia się malarią. Wszystkie diagnozowane przypadki (ok. 40 rocznie) to tzw. zachorowania „przywleczone”, dotyczące osób, które zaraziły się podczas podróży do rejonów endemicznych.
Najczęściej w Polsce diagnozuje się zakażenia wywołane przez Plasmodium falciparum i Plasmodium vivax. Mimo że na terenie naszego kraju występują komary z rodzaju Anopheles, zdolne do przenoszenia choroby, lokalna transmisja jest niemożliwa.
W Polsce nie odnotowano dotychczas ani przypadków tzw. malarii lotniskowej (zakażeń w pobliżu lotnisk przez komary przywiezione samolotem), ani zakażeń wtórnych, np. w wyniku transfuzji krwi. Istniejące systemy kontroli oraz warunki klimatyczne skutecznie minimalizują to ryzyko.
Ryzyko zachorowania na malarię w Polsce dotyczy wyłącznie osób podróżujących w rejony tropikalne i subtropikalne. Dlatego tak ważna jest konsultacja z lekarzem medycyny podróży przed takim wyjazdem w celu zaplanowania odpowiedniej profilaktyki.
